Schuldgevoel als moeder: waar komt het vandaan?

Je werkt te veel, schuldgevoel. Je werkt te weinig, schuldgevoel. Je hebt een avondje voor jezelf, schuldgevoel. Het is de constante metgezel van vrijwel elke moeder. Maar waar komt het vandaan, en kun je er iets aan doen?

De onzichtbare meetlat

Ergens in je hoofd ligt een meetlat. Die meetlat bepaalt wat een "goede moeder" is. En die meetlat is vrijwel altijd onhaalbaar. Want hij is samengesteld uit alles wat je ooit hebt gehoord, gezien en gelezen: van je eigen opvoeding, van verwachtingen om je heen, van de buurvrouw die het ogenschijnlijk allemaal moeiteloos doet.

Het probleem is niet dat je het niet goed genoeg doet. Het probleem is dat de standaard waartegen je jezelf afmeet niet realistisch is. Sociologe Sharon Hays noemt dit 'intensive mothering', het culturele ideaal dat moeders zichzelf volledig moeten wegcijferen voor hun kinderen (Hays, 1996). Geen enkele moeder kan altijd geduldig, altijd aanwezig, altijd liefdevol én altijd de perfecte professional, partner en vriendin zijn.

De functie van schuldgevoel

Schuldgevoel heeft oorspronkelijk een nuttige functie: het wijst je erop dat je iets hebt gedaan wat niet past bij je waarden. Maar bij veel moeders is het schuldgevoel losgekoppeld van werkelijk "falen". Het slaat aan bij álles. En dat is uitputtend.

• Schuld omdat je kind te lang op een scherm keek
• Schuld omdat je geen biologische groenten kocht
• Schuld omdat je liever even alleen wilde zijn
• Schuld omdat je niet genoeg geniet van "deze mooie tijd"

De vicieuze cirkel

Het patroon dat ik steeds terugzie: schuldgevoel leidt tot compensatiegedrag (harder werken, meer doen, minder grenzen stellen), wat leidt tot uitputting, wat leidt tot meer schuldgevoel, want nu heb je ook nog eens geen energie meer.

Ik begeleidde een vrouw die zei: "Ik voelde me schuldig als ik op de bank zat. Dus ik bleef maar doorgaan. Tot ik op een ochtend mijn kinderen aan het ontbijt zette en begon te huilen. Niet van verdriet, maar van pure uitputting." Ze was opgebrand door een meetlat die nooit te halen was.

Van schuldgevoel naar zelfcompassie

In ACT (Acceptance and Commitment Therapie) leren we om schuldgevoel te herkennen als een gedachte, niet als een feit. In ACT noemen we dit 'defusie': je leert om afstand te nemen van je gedachten zonder ze te geloven of weg te duwen.

Dat begint met een simpele vraag: "Als mijn beste vriendin dit tegen mij zou zeggen, wat zou ik dan antwoorden?" Meestal zou je veel liever en begripvoller reageren dan je tegen jezelf bent. Dáár begint zelfcompassie.

Oefening: bladeren op een stroom

Dit is een ACT-oefening die ik vaak gebruik in het Bergpad voor Moeders, en die je thuis kunt proberen:

• Sluit je ogen en stel je een rustig stromende beek voor
• Er drijven bladeren op het water
• Elke keer als er een gedachte opkomt ("Ik ben een slechte moeder", "Ik doe het niet goed genoeg"), leg je die gedachte op een blad en laat je het voorbijdrijven
• Je hoeft de gedachte niet te geloven. Je hoeft hem ook niet weg te duwen. Je laat hem gewoon passeren
• Doe dit vijf minuten en merk op wat er verandert

Het doel is niet om het schuldgevoel weg te krijgen. Het doel is om het niet meer te laten bepalen wat je doet. Dat is het verschil dat ACT maakt. Lees ook mijn artikel over zelfzorg als moeder en overwhelm in het ouderschap.